Wielowymiarowość cyberprzestrzeni. Perspektywa interdyscyplinarna - wybrane problemy i wyzwania

Wstęp 9

CZĘŚĆ I
TOŻSAMOŚĆ, KULTURA I INFORMACJA CZŁOWIEKA W CYBERPRZESTRZENI

Rozdział 1
Ekologia informacji jako podstawa odpowiedzialnego uczestnictwa człowieka w cyberprzestrzeni - Wiesław Babik 21

Rozdział 2
Wpływ dezinformacji na procesy decyzyjne i odporność informacyjną państwa - Joanna Grubicka 33

Rozdział 3
Wojna informacyjna zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa i jego obywateli - Agata Tyburska 47

CZĘŚĆ II
ZAGROŻENIA I BEZPIECZEŃSTWO W CYBERPRZESTRZENI

Rozdział 4
Cyberprzestępczość jako kategoria zagrożeń bezpieczeństwa - geneza, ewolucja i konceptualizacja kryminologiczno-prawna - Jacek Pardo 69

Rozdział 5
Sztuczna inteligencja jako czynnik transformacji cyberzagrożeń od deepfake do malware wspieranego LLM - Tomasz Chomicki 91

Rozdział 6
Prompt injection jako nowa kategoria zagrożeń w bezpieczeństwie dużych modeli językowych - analiza mechanizmów i wyzwań dla systemów opartych na generatywnej sztucznej inteligencji - Adam Glaza 111

Rozdział 7
Małoletni w przestrzeni cyfrowej - w świetle przeprowadzonych badań - Aneta Kamińska-Nawrot 121

Rozdział 8
Technologie cyfrowe i cyberzagrożenia w świetle badań empirycznych realizowanych w Instytucie Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu - Dorota Siemieniecka 133

Rozdział 9
Patologie społeczne w cyberprzestrzeni - Andrzej Urbanek 147

CZĘŚĆ III
ADAPTACJE, REGULACJE I PRZEMIANY ŚRODOWISKA CYFROWEGO

Rozdział 10
Rola europejskiego portfela tożsamości cyfrowej w ekosystemie cyberbezpieczeństwa - Artur Miękina, Paulina Dzwonkowska 173

Rozdział 11
DSA jako przykład walki z dezinformacją cyfrową w Unii Europejskiej - Izabela Oleksiewicz 185

Rozdział 12
Algorytmy podejmowania decyzji w centrach operacyjnych i sztabach Analiza porównawcza modeli poznawczych - Piotr Potejko, Leszek Krywiak, Joanna Grubicka, Maciej Grunt 201

Rozdział 13
Transformacja kompetencji zawodowych w lotnictwie w dobie automatyzacji i cyfryzacji - Małgorzata Żmigrodzka 211

CZĘŚĆ IV
PERSPEKTYWY ROZWOJU I SCENARIUSZE PRZYSZŁOŚCI

14.1. Scenariusze przyszłości: człowiek w cyberprzestrzeni 2040 - możliwe kierunki rozwoju i zagrożenia - Joanna Grubicka 231
14.2. Synteza wielowymiarowości funkcjonowania człowieka w cyberprzestrzeni - Joanna Grubicka 236
14.3. Wnioski i rekomendacje dla nauk o bezpieczeństwie - Joanna Grubicka 238

O Autorach 243

Prof. zw. dr hab. Wiesław Babik - kierownik Katedry Zarządzania Informacją w Instytucie Studiów Informacyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od 2006 roku w Polsce prezydent międzynarodowej organizacji „International Society for Knowledge Organization (ISKO)" oraz krajowy przedstawiciel „International Information Centre for Terminology w Wiedniu" (INFOTERM-u). Autor ponad 300 opracowań naukowych z zakresu nauki o informacji, w tym bezpieczeństwa informacji, ekologii informacji i logistyki informacji. Autor książek m.in.: „Słowa kluczowe" (2010), „Ekologia informacji" (2014), „Logistyka informacji" (2025) oraz redaktor naukowy „Nauki o informacji" (2016) i „Zarządzania informacją" (2019). ORCID: 0000-0002-7074-8992; e-mail: w.babik@uj.edu.pl

Mgr inż. Tomasz Chomicki - dyrektor ds. rozwoju biznesu w Samsung Electronics Polska, od wielu lat związany z sektorem nowych technologii, cyberbezpieczeństwa oraz transformacji cyfrowej. W działalności zawodowej odpowiada za rozwój biznesu, tworzenie partnerstw strategicznych, zagadnienia cyberbezpieczeństwa oraz obszary techniczne związane z regulacjami cyfrowymi. Pełni również funkcje eksperckie w organizacjach branżowych, reprezentując sektor nowych technologii w debatach dotyczących cyberbezpieczeństwa, administracji cyfrowej i odporności cyfrowej państwa oraz przedsiębiorstw. Jest współautorem publikacji poświęconych problematyce cyberodporności i bezpieczeństwa rozwiązań mobilnych, w tym książki „Internet. Cyberodporność" (2025), a także wystąpień i opracowań eksperckich dotyczących m.in. cyberbezpieczeństwa urządzeń mobilnych oraz wpływu regulacji na rozwój gospodarki cyfrowej. e-mail: tomasz.chomicki@gmail.com

Mgr Paulina Dzwonkowska - ekspertka w obszarze cyfrowych usług zaufania, podpisów elektronicznych oraz digitalizacji procesów biznesowych. Zawodowo związana z Asseco Data Systems, gdzie wspiera organizacje w zakresie wdrażania kwalifikowanych usług zaufania zgodnych z regulacjami eIDAS oraz nowoczesnych rozwiązań usprawniających elektroniczny obieg dokumentów. Specjalizuje się w transformacji procesów HR, wdrażaniu rozwiązań paperless oraz budowaniu bezpiecznych środowisk wymiany dokumentów cyfrowych. W swojej pracy koncentruje się na praktycznym wykorzystaniu technologii tożsamości cyfrowej i usług zaufania w biznesie, łącząc wiedzę regulacyjną z doświadczeniem we wdrożeniach dla dużych organizacji. e-mail: pbdzwonkowska@gmail.com

Mgr inż. Adam Głaza - programista, absolwent Uniwersytetu Gdańskiego, pracownik Zakładu Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku. Specjalizuje się w zagadnieniach związanych z inżynierią oprogramowania, bazami danych, sztuczną inteligencją i uczeniem maszynowym, sieciami komputerowymi, testowaniem oprogramowania oraz cyberbezpieczeństwem. ORCID: 0009-0002-8434-7687; e-mail: adam.glaza@upsl.edu.pl

Dr Joanna Grubicka - doktor nauk technicznych w dyscyplinie automatyka i robotyka, absolwentka Instytutu Badań Systemowych PAN w Warszawie. Adiunkt w Instytucie Bezpieczeństwa i Socjologii Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku oraz kierownik Zakładu Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni w Katedrze Bezpieczeństwa Narodowego. Członkini Polskiego Towarzystwa Informatycznego, Oddział Kujawsko-Pomorski. Należy do zespołów redakcyjnych czasopism naukowych „Social Development & Security" oraz „Studia nad Bezpieczeństwem". Współpracuje z Pracownią Badań Społecznych Pionu Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego NASK w Warszawie przy realizacji projektów badawczych. Autorka i współautorka publikacji naukowych z zakresu niezawodności obiektów technicznych, społeczeństwa cyfrowego i bezpieczeństwa cyfrowego. Współautorka monografii „Bezpieczeństwo cyfrowe. Perspektywa organizacyjna" (Difin, 2023), „Przestrzeń cyfrowa w ponowoczesności. Jednostka - technologia - profilaktyka" (Difin, 2024) oraz „Innowacje a cyfryzacja. Między teorią a praktyką" (CeDeWu, 2025), a także autorka monografii Współczesny człowiek wobec zagrożeń w cyberprzestrzeni - studium z zakresu bezpieczeństwa personalnego (Wydawnictwo Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku, 2025). Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół wpływu nowoczesnych technologii na organizacje i społeczeństwo oraz problematyki bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni. ORCID: 0000-0001-7934-6044; e-mail: joanna.grubicka@upsl.edu.pl

Dr inż. Maciej Grunt - badacz i wykładowca specjalizujący się w zagadnieniach z pogranicza sztucznej inteligencji, bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej oraz systemów obronnych. Kieruje pracami badawczo-rozwojowymi w firmie EP&M, koncentrując się na zaawansowanych systemach ochrony technicznej oraz rozwiązaniach monitoringu opartych na sztucznej inteligencji dla operatorów infrastruktury krytycznej. Maciej Grunt uzyskał stopień doktora na Politechnice Wrocławskiej, gdzie jego prace dotyczyły systemów wspomagania decyzji oraz analityki predykcyjnej w zarządzaniu rozproszoną infrastrukturą. Odbył staż technologiczny na Uniwersytecie Cambridge oraz studia podyplomowe w London School of Economics and Political Science (LSE), pogłębiając interdyscyplinarne zrozumienie innowacji, polityki i bezpieczeństwa. Prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Pomorskim w Słupsku, gdzie wykłada cyberbezpieczeństwo, ochronę infrastruktury krytycznej i zarządzanie ryzykiem ICT. ORCID: 0000-0001-6327-3557; e-mail: maciej.grunt@upsl.edu.pl

Dr Aneta Kamińska-Nawrot - doktor nauk prawnych w zakresie prawa karnego procesowego, autorka kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu prawa karnego, postępowania karnego, ochrony praw człowieka oraz zagrożeń w cyberprzestrzeni. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół ochrony tożsamości cyfrowej, bezpieczeństwa osób narażonych na przestępstwa internetowe oraz prawnych aspektów ochrony dziecka w środowisku cyfrowym. W pracy naukowej łączy perspektywę dogmatycznoprawną z praktyką organów ścigania oraz aspektami edukacyjnymi i społecznymi. Współredaktorka monografii „Współczesny człowiek wobec zagrożeń w cyberprzestrzeni" (2020, 2021) oraz autorka publikacji poświęconych m.in. przywłaszczeniu tożsamości, groomingowi, sharentingowi i cyberbezpieczeństwu dzieci. ORCID: 0000-0003-0270-2447; e-mail: aneta.kaminska-nawrot@upsl.edu.pl

Płk dypl. Leszek Krywiak - oficer Wojska Polskiego, specjalista w zakresie operacji specjalnych, logistyki wojskowej i ochrony infrastruktury krytycznej. Służył w jednostkach rozpoznawczych i strukturach odpowiedzialnych za planowanie operacyjne, szkolenie oraz koordynację działań rozpoznawczych. Brał udział w misjach zagranicznych. Po zakończeniu służby czynnej pracuje jako ekspert i doradca w sektorze bezpieczeństwa, wspierając projekty dotyczące systemów ochronnych, analiz ryzyka i odporności infrastruktury.

Mgr Artur Miękina - dyrektor Sprzedaży Projektowej i Rozwoju e-Biznesu w Asseco Data Systems, wiceprzewodniczący i członek Rady Związku Cyfrowa Polska, wiceprzewodniczący i ekspert Komitetu Administracji Cyfrowej Polskiej Izby Informatyki i Telekomunikacji (PIIT). Jako dyrektor sprzedaży łączy swoje głębokie zrozumienie cyfrowej administracji i bezpieczeństwa danych z umiejętnościami w zakresie sprzedaży i rozwoju biznesu. Jego doświadczenie w pracy z architekturą klucza publicznego (PKI) i elektronicznym podpisem, a także rola w tworzeniu jednego z kwalifikowanych Centrów Certyfikacji w Polsce, pozwalają mu na skuteczne prowadzenie projektów transformacji cyfrowej i wdrażanie procesów paperless. W Asseco Data Systems, gdzie pracuje od 2016 roku, wykorzystuje swoją wiedzę techniczną, aby napędzać innowacje i rozwiązania sprzedażowe, odpowiadając na potrzeby rynku w obszarze usług zaufania i identyfikacji elektronicznej. e-mail: art78m@gmail.com

Mgr inż. Jacek Pardo - wykładowca Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku w Zakładzie Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni, naczelnik Wydziału do walki z Przestępczością Gospodarczą i Korupcją Komendy Miejskiej Policji w Słupsku oraz trener szkoleniowy z zakresu cyberbezpieczeństwa w NASK. Od 20 lat zajmuje się problematyką cyberbezpieczeństwa, cyberprzestępczości oraz analizą dowodów cyfrowych. Pełni funkcję biegłego sądowego z zakresu informatyki przy Sądzie Okręgowym w Słupsku. Posiada wieloletnie doświadczenie praktyczne i szkoleniowe, zdobywane zarówno w pracy w organach ścigania, jak i podczas realizacji szkoleń prowadzonych z ramienia NASK. W działalności zawodowej i dydaktycznej koncentruje się na zagadnieniach związanych z przeciwdziałaniem cyberprzestępczości, bezpieczeństwem informacyjnym oraz wykorzystaniem dowodów cyfrowych w praktyce śledczej i procesowej. e-mail: jacek.pardo@upsl.edu.pl

Płk dr Piotr Potejko - doktor nauk humanistycznych (2003), prawnik, pracownik naukowo-dydaktyczny Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW. W latach 2009-2012 adiunkt Katedry Kryminalistyki Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zawodowo związany również ze służbami specjalnymi, wieloletni dyrektor Departamentu Ochrony Informacji Niejawnych, dyrektor Centralnego Ośrodka Szkolenia, doradca szefa, pełnomocnik ds. organizacji Szczytu NATO w Warszawie. Uczestnik specjalistycznych kursów „First Responder Negotiations", „Concepts for Commanders", „Explosive Self Defence System", „On strategic com munications for POL Senior Offi cials", StratCom COE. Absolwent szkoły kryminalistyki Policji Meklemburgii - Pomorza Przedniego, Akademii Policji Federalnej Lubeka w zakresie współpracy międzynarodowej i przestępczości transgranicznej oraz FBI w zakresie przestępczości. Członek Komitetu Sterującego Narodowego Centrum Badań i Rozwoju w zakresie realizacji strategicznych i międzynarodowych kwestii bezpieczeństwa oraz międzynarodowych projektów związanych z badaniami na rzecz bezpieczeństwa i obronności w polskiej gospodarce. ORCID: 0000-0002-5342-905X

Dr hab. Dorota Anna Siemieniecka, prof. UMK - profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, członkini Sekcji Pedagogiki Mediów przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN oraz Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego. Współorganizatorka cyklicznych międzynarodowych seminariów „Remote Research Seminar on Culture and Education". Kieruje Poradnią Dydaktyki i Metodyki Nauczania Wspomaganego Nowymi Technologiami YUFE oraz projektem badawczym dotyczącym nadmiernego użytkowania mediów cyfrowych przez dzieci w wieku szkolnym, realizowanym w Akademii Liderów Innowacji UMK. W swojej działalności naukowej i organizacyjnej koncentruje się na problematyce nowych technologii w edukacji, pedagogiki mediów oraz zagrożeń związanych z funkcjonowaniem człowieka w środowisku cyfrowym. Jest współautorką książek „Teorie kształcenia w świecie cyfrowym" (Impuls) oraz „Cyberagresja: zjawisko, skutki, zapobieganie" (Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika). ORCID: 0000-0002-0745-9960; e-mail: dorota.siemieniecka@umk.pl

Dr hab. Izabella Oleksiewicz, prof. PRz - doktor habilitowany nauk społecznych w dyscyplinie nauki o polityce, doktor nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce, magister prawa. Specjalizuje się w problematyce polityki antycyberterrorystycznej i antyterrorystycznej Unii Europejskiej, polityki uchodźczej UE oraz bezpieczeństwa w obszarze transatlantyckim. Autorka, współautorka i redaktorka licznych publikacji naukowych poświęconych bezpieczeństwu, cyberterroryzmowi, polityce UE oraz ochronie cyberprzestrzeni. W działalności naukowej łączy perspektywę prawną i politologiczną, koncentrując się na analizie unijnego systemu prawnego oraz współczesnych zagrożeń dla bezpieczeństwa państw i społeczeństw. ORCID: 0000-0002-1622-7467. E-mail: oleiza@prz.edu.pl

Dr hab. Agata Tyburska, prof. AP - mł. insp. Policji w st. spoczynku, funkcjonariusz Policji z trzydziestoletnim stażem służby, obecnie profesor uczelni w Akademii Policji w Szczytnie. W działalności dydaktycznej i naukowej prowadzi zajęcia oraz badania z zakresu bezpieczeństwa państwa, infrastruktury krytycznej, ochrony ludności i obrony cywilnej. Doktor nauk humanistycznych w zakresie pedagogiki społecznej oraz doktor habilitowany nauk społecznych w dyscyplinie nauki o bezpieczeństwie. W latach 2000-2007 kierowała Zakładem Służby Prewencyjnej, natomiast w latach 2018-2021 pełniła funkcje prorektora ds. studiów oraz prorektora ds. rozwoju Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie. Była przewodniczącą rady naukowej kwartalnika „Przegląd Policyjny", a także redaktorem naczelnym czasopism „Internal Security" oraz „Policja. Kwartalnik Kadry Kierowniczej Policji". Jest kierownikiem i wykonawcą projektów badawczych z obszaru bezpieczeństwa i obronności oraz autorką licznych publikacji naukowych poświęconych bezpieczeństwu wewnętrznemu, porządkowi publicznemu, infrastrukturze krytycznej i ochronie ludności. W 2025 roku otrzymała wyróżnienie Polskiego Towarzystwa Nauk o Bezpieczeństwie w Konkursie na najlepszą monografię i artykuł naukowy z zakresu nauk o bezpieczeństwie wydane w latach 2020-2024. ORCID: 0000-0002-3788-786X; e-mail: a.tyburska@apol.edu.pl

Dr hab. Andrzej Urbanek, prof. UP - profesor uczelni w Uniwersytecie Pomorskim w Słupsku, związany z Instytutem Bezpieczeństwa i Socjologii oraz Katedrą Bezpieczeństwa Narodowego. Pełni funkcję Prorektora ds. Kształcenia Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku, a także kieruje Zakładem Ochrony Ludności. Jest badaczem specjalizującym się w problematyce nauk o bezpieczeństwie, w szczególności w zakresie bezpieczeństwa personalnego, bezpieczeństwa narodowego oraz zagrożeń występujących we współczesnej przestrzeni bezpieczeństwa. Autor i redaktor naukowy licznych publikacji poświęconych tej problematyce, w tym książek: „Współczesny człowiek w przestrzeni bezpieczeństwa. W poszukiwaniu teoretyczności bezpieczeństwa personalnego" (2015), „Zagrożenia naturalne w ekologicznej przestrzeni bezpieczeństwa" (2024) oraz współredaktor pracy „Bezpieczeństwo narodowe. Teoretyczne i praktyczne aspekty" (2023). ORCID: 0000-0003-0667-4068; e-mail: andrzej.urbanek@upsl.edu.pl

Dr Małgorzata Żmigrodzka - adiunkt w Lotniczej Akademii Wojskowej w Dęblinie, doktor nauk społecznych w dziedzinie nauk politycznych. Od 1995 roku związana z sektorem lotniczym, w którym zdobywała doświadczenie zawodowe zarówno w instytucjach państwowych, jak i w podmiotach komercyjnych, w obszarze bezpieczeństwa lotniczego oraz nowych technologii. Pracowała m.in. w PLL LOT, 36 Specjalnym Pułku Lotnictwa Transportowego (obecnie 1 Bazie Lotnictwa Transportowego), AIRPOLONII oraz w Nowym Przewoźniku - Centralwings (grupa PLL LOT). Ukończyła liczne kursy krajowe i zagraniczne z zakresu zarządzania zespołem oraz bezpieczeństwa w lotnictwie, w tym m.in. program SAFA realizowany przez Joint Aviation Authorities (JAA), szkolenia z zakresu ochrony lotnictwa cywilnego, DGR (Dangerous Goods Regulations) kategoria 11, procedur ewakuacji B737 300/400, systemu SMS (Safety Management System), analizy wypadków lotniczych oraz Operatora BSP. Jest autorką licznych publikacji naukowych i fachowych poświęconych nowym technologiom oraz bezpieczeństwu transportu lotniczego, publikowanych w czasopismach naukowych, branżowych i pracach zbiorowych. Uczestniczyła w wielu konferencjach krajowych i międzynarodowych. W działalności naukowej i dydaktycznej koncentruje się na zastosowaniu nowych technologii w edukacji i szkoleniach personelu lotniczego, w szczególności aplikacji mobilnych 3D oraz rozwiązań VR. Aktywnie angażuje się również w przedsięwzięcia związane z lotnictwem. ORSID 0000-0003-3896-0819; e-mail: malgorzata.zmigrodzka@gmail.com

Recenzja: dr hab. Małgorzata Kamola-Cieślik, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego